नयाँ सामन्तको अकल्पनीय कुरुप चिन्तन

उहिले अंग्रेजी कविता पढाउँदा, तिनमा भएको भाव बुझाउन हाम्रा गुरुले हामीलाई अंग्रेजहरुको चाल चलन तथा संस्कृतिका बारेमा पनि धेर थोर बताउने गर्थे । त्यतातिर परिचित मानिसहरुको भेट हुँदा कुराकानीको थालनी मौसमबाट गरिन्छ भन्थे । अझ घाम लागेको समय प¥यो भने त गफगाफको थालनी नै ‘क्या राम्रो मौसम छ हगि’ जस्तो अभिव्यक्तिबाट हुन्छ भनेर सुनाउँथे । त्यसो हुनाको कारण लण्डनको मौसम अधिकतर कुहिरो लागेको र चिसो हुने भएकाले हो पनि भनिन्थ्यो ।
यता हाम्रातिर पनि त्यस्तो चलन छ । परिचितसँग बाटातिर भेट हुँदा ‘सञ्चै हुनुहुन्छ ?’ वा ‘आराममै हो नि ?’ भन्ने गर्छौं । कुनै काम गरिरहेको देखेर जान्दा जान्दै पनि ‘के गर्दै हुनुहुन्छ ?’ भन्ने चलन छ । पोखरातिरकी एक भद्र महिला भन्थिन्, ‘हाम्रातिर बाटाका छेउ बारीमा काम गर्दै गरेका दुई चार मानिस एकसाथ भेटिए भने ती सबैलाई साइनो लगाएर वा नामलिएर के गर्दैछौ भनेर सोध्ने गरिन्छ । अर्थात् ‘ए, माइली बडिआमा, कान्छी काकी, ठूली दिदी, रमा नानी के गर्दैहुनुहुन्छ ?’
यो निकै अघिको कुरा हो, अचेल त्यस्तो चलन कायम छ छैन थाहा भएन । यस्ता चलनहरुमा परिवर्तन भइरहँदो रहेछ । अचेल हाम्रामा कोही मान्ने मानिस आए तिनलाई अभिवादन गर्छौं अथवा आउनेभन्दा घरका मानिस मान्ने भए तिनले अभिवादन गर्छन् । हाम्रा गाउँघरमा उहिले कोही मान्ने मानिस आए भने उनलाई नमस्कार गर्दा बाँकी घरका ठूला बडालाई समेत नमस्कार गर्ने चलन थियो । यस्तो प्रायः महिलाहरुले गर्थे । गोडामा ढोग्ने, हातमा जिउ गर्ने र महिलाहरुले भुइँसोरी ढोग्ने चलन समेत थियो ।
यसपालिको दशैं भरखर विदा भएको छ । त्यसैले हिजोआज परिचितबीच भेट हुँदा साधारण त कुराकानीको थालनी ‘दशैं कस्तो भयो ?’ भनेर गरिन्छ । जे जस्तो भए पनि जवाफ दिनेले ‘राम्रै रह्यो’ वा ‘रमाइलै भयो’ भन्ने गरिन्छ । हाम्रो चलन कसैका पनि सामने नमिठो नबोल्ने खालको छ । यो राम्रो चलन मानिन्छ । तर अर्को नराम्रो चलन पनि छ हामीमाझ त्यो हो अरुको अनुपस्थितिमा तिनको कुरा काट्ने ।
पश्चिमाहरु भन्नु पर्ने कुरा सामनेमा नै भन्छन् । सुन्नेले पनि यसरी भनेको कुरालाई सहजरुपमा लिन्छन्, स्वीकार गर्दछन् । क्षमायाचना गर्नु परे गर्छन्, सुधार गर्नुपरे गर्छन् । होइन, प्रतिवाद गर्नु छ भने पनि सामनेमै गर्छन् । हाम्रो चलनमा भन्दा सहजरुपमा कुरा बुझाबुझ हुन्छ, मन माझामाझ हुन्छ । तर हामी मुखले हो हो भनेर मनमा तुस पाल्ने गर्छौं, अनि मौका मिल्नासाथ खोइरो खन्न पछि पर्दैनौं ।
दशैं सामान्यतया राम्रै हुन्छ । यस चाडको उत्कर्ष टीका हो । कुनै परिवारमा जुठो, सूतक आदि परे टीका लगाइन्न । तर परेजले दिने गच्छे अनुसारको खानपान गर्नुका साथै खुलेर रमाइलो गरी मनाइन्छ । लामै सरकारी विदा हुने भएकाले भेटघाटकै लागि पनि आफन्तजनकहाँ आउजाउ गरिन्छ । शुभकामना आदानप्रदान हुन्छन् ।
दशैं नेपालीहरुको ठूलो चाड हो । हुन त हिजो आज केही गैर हिन्दुहरु यो हिन्दु मात्रैको चाड हो, त्यसैले यसलाई सबै नेपालीको चाड भन्न पाइँदैन भन्ने पनि छन् । सँगसँगै केही गैर हिन्दुहरु समेत दशैंलाई चाडकै रुपमा आफ्नै पारामा मनाउने पनि छन् । यो उसरी विवाद गरिरहनु पर्ने बिषय होइन । सोचाइको कुरा हो । त्यसैले नै त हाम्रो उखानले भन्छ कुण्ड कुण्ड पानी, मुण्ड मुण्ड बुद्धि ।
सदाभैंm यसपालिको दशैं पनि गाउँ गाउँमा जनता जनार्दनले हर्षोल्लासका साथ मनाए । उता राजधानीमा भने दशैंमा नेपाली संस्कृति र परम्पराको खिल्ली मजाले उडाइयो । गणतन्त्र नेपालकी राष्ट्रपति विद्यादेवी भण्डारीले आफूलाई खारिजीमा परेको राजतन्त्रको महारानीभन्दा पनि उपल्लो शैलीमा प्रस्तुत गरिन् । अरु त अरु आफूलाई राष्ट्रपतिको सपथ गराउने पूर्व प्रधान न्यायाधीशलाई समेत घुँडा टेकेर टीका थाप्न वाद्य पारिन् । उनको यो शैलीको सर्वत्र आलोचना समेत भएको छ ।
दोस्नेहरुले त पूर्व प्रधान न्यायाधीश गोपाल पराजुलीलाई पनि दोसे घुँडा टेकेर टीका थापेकोमा । तर टीका लगाइदिने राष्ट्राध्यक्षको सुविधालाई हेरेर उनले घुँडा टेकी टीका थाप्नु चाकडी नभएर विनयशीलता हो भनेर पनि मान्न सकिन्छ । टीका थाप्नेलाई घुँडा टेक्नु पर्ने अवस्था आएपछि भण्डारीजीले उठेर टीका लगाइदिँदा पनि बिग्रिने त केही थिएन तर आफूलाई राष्ट्रप्रमुख ठानेर उनले त्यसरी उठ्नुलाई मर्यादा विपरित ठानिन् होला । असल संस्कार कुनै व्यक्तिमा एकै दिनमा आउने कुरा पनि होइन । त्यसैले होला कुटुम्बेरी कायम गर्नु पर्दा ‘कुल हेर्नु’ भन्ने चलन हाम्रो समाजमा नयाँ होइन । त्यो ‘कुल’ शब्दले धन दौलत होइन संस्कार दर्शाउँछ ।
यी ठूलाबढा भनिनेहरुका यस्ता चालाको कुरा उठायो भने उनका अन्धभक्तहरु भन्छन्, सुरक्षा निकायले सुन्दैन । तिनको कुरा सुन्दा गणेशमान सिंहको सम्झना हुन्छ । उहाँ भन्ने गर्नुहुन्थ्यो पुच्छरले कुकुर हल्लाउँछ कि कुकुरले पुच्छर ? पहिलो पटक उहाँले यसो भनेको सुन्दा के भनेको होला जस्तो लागेको थियो तर कुरो त गहिरो रहेछ । गणेशमान जस्ता शाहसी नेता अब पाउने कहाँ ?
अघिल्लो बर्ष नेपालले ढाकामा बंगवन्धु गोल्ड कप हात पार्दा विजयी टिमलाई सो ट्रफि प्रदान गर्न उपस्थित त्यहाँकी प्रधानमन्त्री शेख हसिनाको सादगीको निकै चर्चा भएको थियो । गएको वल्र्डकपमा क्रोएशियाकी राष्ट्रपतिको सरलताको त विश्वभर नै प्रशंसा भयो । तर विडम्वना भन्नुपर्छ हाम्रो देशमा शासन र शक्तिमा पुगेपछि मानिसहरु आफूलाई भिन्नै प्राणीमा दर्ने गर्दछन् । विद्यादेवी भण्डारी पनि यसबाट बाहिरिन सकिनन् ।
यी आफूलाई ठूलाबढा र भिन्न ठान्नेहरु आफ्नो सवारी चलाउन घण्टौं ट्राफिक जाम पार्ने गर्दछन् । मन्त्रीहरु आफ्नै जिल्ला र गाउँ जाँदा समेत आम मानिस आतङ्कित बन्ने खालको सुरक्षा घेरामा घेरिन रमाउँछन् । केही अघि एउटा कुनै नगरपालिकाको प्रमुखले नगरसभासमक्ष नीति कार्यक्रम पढ्दा उनका पछाडी बर्दीधारी दुई नगरप्रमुख स्टेजमै देखिन्थे । त्यसो गर्नुको मजा तिनलाई बेग्लै हुने गर्दो हो ।
ठूलाबढालाई सुरक्षा चुनौति हुन सक्छ । तर तिनको सुरक्षा जनतालाई दुःख नदिने गरी पनि त गर्न सकिएला नि । जस्तो, शितल निवासबाट एयरपोर्ट जान पर्दा हेलिकोप्टरको उपयोग गर्न सकिन्छ । बुलेटफ्रुफ गाडीको प्रयोग गर्न सकिन्छ । सवारीको अगाडि पछाडि सुरक्षाको गाडी भइहाल्छ । ती बडाको सवारीभन्दा दुईचार मिनट अगाडि मात्रै बाटो क्लियर गरे पुग्दैन र ?
दशैंकै कुरा गरौं । व्यवस्थापन त्यस्तै भएछ । एक दुई जनालाई टीका लगाइदिएपछि त असहजता देखियो त । तब उनले उभिएर टीका लगाइदिँदै गरेर अलिक अग्लो कुर्सी मगाएर बसिदिँदा पनि त हुन्थ्यो । शीतलनिवासमा त्यस्तो कुर्सी नभएको त होइन होला । अथवा होचो टूल वा मुढा मगाएर टीका थाप्नेका लागि राखिदिन सकिन्थ्यो । के यति गर्न पनि सेक्यूरिटीले मान्दैन ? त्यसो भए सेक्युरिटीकै सति जाने त ?
हुन त विद्यादेवीलाई नैतिक मूल्य मान्यतासँग सरोकार छैन किनभने दोस्रो पटक आपूmलाई राष्ट्रपति पद नदिए पुनः सक्रिय राजनीतिमा आउने धम्की उनले निर्वाचनपूर्व आफूलाई कमरेडहरुलाई दिएकी थिइन् भन्ने समाचार एकताका आएको थियो । पूर्व राष्ट्रपति पुनः सक्रिय राजनीतिमा फिरेको दृष्टान्त कतै छैन होला । यो नैतिक बिषय हो ।
राष्ट्रपतिको टिममा आफूलाई जनवादी भन्ने कमरेडहरु पनि छन् । ती कमरेडहरुको पनि मतिभ्रष्ट भएको हो ? कि राज्यकोषबाट पेटभर्न थालेपछि विवेक गुम हुने रोग लाग्छ ? साँच्चै त्यस्तो रोग लाग्छ भने त आफ्ना मानिसहरुलाई त त्यस्ता कुर्सी नताक्नु है भनेर बेलैमा सल्लाह दिनु पर्ने भयो त ।