हराएर भेटिए पनि न्याय नपाउदा तड्पिएका मन

इलाम । पढाइको सिँढी ५ कक्षामै रोकिएपछि अस्मिता (परिवर्तित नाम) को दिनचर्या घरधन्दा र मेलापातमै बित्थ्यो । त्यसमा उनको मन कतिन्जेल अडिन्थ्यो र ! उमेरसँगै महिना मरेपछि तलब आउने जागिरको रहर उनमा हुर्कंदै गयो । पढाइ न सीप, त्यस्तो जागिर कहाँ पाउने ? जब हजुरआमा पर्ने शिवमाया सेन्चुरीको कुरा सुनिन्, उनको पखेटारूपी रहर फटफटाउन थालिहाल्यो ।

शिवमायाका कान्छा ज्वाइँ किसन बराइली सिक्किम, भारतको गान्तोकमा थिए । किसनले ससुराली आएका बेला सासू शिवमायासँग ‘एउटी केटी खोजिदिनुस्, गान्तोकमा काम मिलाइदिन्छु’ भनेका थिए । त्यही कुरा ४५ वर्षीया शिवमायाले २१ वर्षीया अस्मितालाई सुनाएकी थिइन् ।

किसन र अस्मिताको सामान्य चिनजान थियो, उनले भिनाजु भनेर बोलाउँथिन् । २०७५ वैशाखमा ससुराली आएका बेला किसनले गान्तोकमा पाइने काम र तलबबारे बेलिविस्तार लगाए । शिवमायाले पनि राम्रै हुन्छ भनेर आश्वासन दिइन् । घरमा रहँदा सुको कमाइ नभइरहेका बेला महिनामा १० हजार तलब पाइने कुराले अस्मिता मक्खै परिन् । शिवमायाले ‘घरका मान्छेलाई नभन्नू, नत्र जानै दिन्नन्’ भने सम्झाइन् । हो न हो भनेर अस्मिताले घरमा कसैलाई सुइँको दिइनन् ।

वैशाख ५ गते बेलुकी अस्मिता शिवमायाकहाँ बास बस्न गइन् । भोलिपल्ट झिसमिसे बिहानै माई नगरपालिकाको आफ्नो गाउँ छाडिन् । त्यही दिन किसनसँग उनी बिर्तामोड हुँदै काँकडभिट्टा पुगिन् । भारत छिर्ने नाकामा पुगेपछि किसनले ‘गाडीमा गए पुलिसले केरकार गर्छन् हिँडेरै जाऊ’ भनेकाले उनी फटाफट पैदल सीमापारि पुगिन् । किसनले उनलाई गान्तोकस्थित आफ्नै घर पु¥याए । जागिरमा जाने दिन कुर्दाकुर्दै चार दिन बित्यो । पाँचौँ दिनको साँझ उनले सोधिन्, ‘मेरो जागिर कहिले सुरु हुन्छ ?’ किसनले ‘भोलि जाने’ भनेपछि उनी फुरुङ्ङ भइन् । तर त्यो खुसी केही घण्टा पनि टिकेन ।

राति अस्मिता सुतेको कोठामा किसन लुसुक्क छिरे । उनको मुख थुने । धम्क्याए । बलात्कार गरे । रात उनले छटपटीमा काटिन् । तर भागेर कतै जान सकिनन् । किसनले भोलिपल्ट उनलाई एउटा घरमा पु¥याए । बच्चा हेरालुको काममा लगाइदिएपछि उनी फर्के । काम थालेको सोह्रौँ दिनमा किसन आए र भने, ‘घरमा तिमीलाई खोजिरहेका छन् रे । आजै घर हिँड ।’ अस्मितालाई किसनले नै लगेको थाहा पाएपछि गाउँलेले शिवमायालाई ¥याख¥याख्ती पारेका रहेछन् ।
घर फर्केपछि अस्मिताले आफू बेचिएको थाहा पाइन् । बलात्कारको सिकार भएको पीडाले उनलाई पोलिरहेकै थियो । उनी गर्भवती पनि भइछन् । दिन बित्दै जाँदा यो कुरा अरूले पनि चाल पाए । वचनको बाण, गाउँलेको खासखुस र अवहेलना सहँदै बसिन् । उनले २०७५ मङ्सिर २२ गते छोरो जन्माइन् ।

जागिरको लोभमा सीमापारि पु¥याइएकी र यौन हिंसाको सिकार भएकी अस्मिताको कथा इलामका निम्ति न पहिलो हो न अन्तिम । अस्मिता त फर्केर आइन् तर सीमा कटाइएपछि खैखबर केही नभएका किशोरी र महिला थुप्रै छन् । जिल्ला प्रहरी कार्यालय इलामका अनुसार आर्थिक वर्ष २०७५÷०७६ मा मात्रै एक सय ६५ जना हराएको उजुरी परेको थियो । तीमध्ये ९३ जना भेटिए, बाँकी ७२ जनाको अवस्था पत्तो छैन । यो एक सय १७ महिला हराएकामा ५४ जना मात्रै फेला परेका थिए ।

आर्थिक वर्ष २०७६÷०७७ को साउनदेखि माघसम्ममा मात्र एक सय २८ जना हराएको उजुरी परेको थियो । जसमध्ये ९४ जना भेटिए । यो आर्थिक वर्षमा ८० जना महिला हराएकामा ५५ जना भेटिएका हुन् । इलाम प्रहरीमा हराएको भनेर खोजीका लागि निवेदन दिइएकामध्ये केही जिल्ला बाहिरका पनि छन् तर ती इलाममै डेरा गरेर बसेका बेला सम्पर्कविहीन बनेका हुन् ।

यस्तै, इलामको पशुपतिनगरस्थित माइती नेपालको आवधिक गृहमा सन् २०१६ देखि २०१९ सम्म दुई सय सात जना हराएको भन्दै खोजीका लागि परिवारका सदस्यबाट निवेदन परेको थियो । तीमध्ये एक सय ५९ महिला तथा बालिकाको अझै अत्तोपत्तो छैन । माइती नेपालको आवधिक गृहमा झापा, मोरङ लगायत जिल्लाबाट निवेदन परे पनि अधिकतर इलामकै छन् । आवधिक गृहका प्रमुख होम ढकालले यस अवधिमा भारत प्रवेश गर्न लागेका चार सय ८५ जनालाई नाकामा रोकेर परामर्श दिएको पनि जानकारी दिए ।

‘भारतको सिक्किम, दार्जिलिङ, मिरिक, सिलिगुडी लगायतका ठाउँमा पुगेर ३४ जनालाई उद्धार ग¥यौँ,’ उनले सुनाए । सीमावर्ती जिल्ला इलामबाट भारत आउजाउ गर्ने मुख्य नाका पशुपतिनगर हो । तर दलालहरूले सीमा कटाउन चोरबाटोसमेत प्रयोग गर्छन् । झापाको काँकडभिट्टा पु¥याएर सीमा पार गराइएका घटना पनि छन् । १६ वर्षीया सुरक्षा (परिवर्तित नाम) भने छिट्टै खोजखबर हुँदा सीमा कटाइनबाट जोगिइन् । तर छोटो समयमा जुन स्थिति झेलिन्, त्यसलाई उनी भुल्न सक्दिनन् ।

देउमाई नगरपालिका, इलामकी उनी बिरामी दिदीका लागि औषधि किन्न नियमित रूपमा सदरमुकाम धाउँथिन् । २०७३ जेठ १६ गते भने सदरमुकाम जाँदा बाटैमा भेटिए मन्जेशकुमार दास । गाउँतिर घुम्दै कस्मेटिकका सामान बेच्ने धरानका मन्जेशसँग उनको पुरानै चिनजान थियो, बिक्रेता र ग्राहकका रूपमा । मन्जेशले सुरक्षालाई भने, ‘मेरो पनि उतै जाने काम छ । सँगै गएर फर्किम्ला ।’ गफ गर्दै जाँदा साढे दुई घण्टाको बाटो काट्न सजिलो होला भनेर उनले मन्जेशको कुरा मानिन् । औषधि किनिसकेपछि मन्जेशले थकाइ लागेको होला भन्दै रेडबुल पिउन दिए । रेडबुल पिएको एकैछिनमा उनलाई रिँगटा चल्यो । उनले मन्जेशलाई ‘मलाई गाह्रो भयो, घर पु¥याइदेऊ’ भनिन् ।

तर मन्जेशले उनलाई उपचारको बहानामा जबर्जस्ती झापाको बिर्तामोड पु¥याए र एक लजमा राखे । अर्धचेत भएकी उनी केही बोल्न सकिनन् । भोलिपल्ट मन्जेशले उनको मोबाइल फोन खोसे र चर्को बोले जे पनि हुने भन्दै धम्क्याए । त्यसपछि एक रात धरानको र अर्को रात विराटनगरको लजमा राखे । पछिल्लो एक रात उनी बलात्कृत भइन् । औषधि किन्न हिँडेकी सुरक्षा नफर्केपछि अभिभावकले भोलिपल्टै हुलियासहित छोरी हराएको सूचना स्थानीय प्रहरीलाई दिए । यही सूचनाका आधारमा जेठ २४ गते झापाको इलाका प्रहरी कार्यालय, झिलझिलेले मन्जेशलाई पक्राउ ग¥यो । सुरक्षाको उद्धार भयो । दार्जिलिङ जान भनी हिँडेका बेला प्रहरीले उनीहरूलाई भेटेको थियो ।

यो घटनापछि सुरक्षाको जिन्दगीको लय फेरियो । पढाइ छुट्यो । जबर्जस्ती करणीपछि पेटमा भ्रूण हुर्किरहेको थियो । समाजले कुरा काट्न थाल्यो । यी सबैबाट पार पाउन उनी माइती नेपालमा पुगिन् । त्यहाँ उनी आफूजस्ता किशोरीलाई बेचबिखनबाट जोगाउन स्वयंसेवकका रूपमा काम गरिरहेकी छन् । पढाइलाई पनि निरन्तरता दिइन् । यसबीचमा उनले अनिच्छित गर्भ पनि पतन गराइन् ।

सीमा नाकाबाट फर्काइएकी पात्र हुन् पाँचथर फिदिमकी वन्दना (परिवर्तित नाम) । २०७५ भदौ २७ गते राँकेबजारमा किनमेल गरेपछि घर फर्कन गाडी कुर्दै थिइन् । एउटा निजी गाडी उनीछेउ आएर घ्याच्च रोकियो । गाडीवालाले आफू पनि ताप्लेजुङ हिँडेको बताउँदै भाडा नलिने भनेपछि वन्दना दायाबायां नसोची गाडी चढिन् । गाडीमा रहेका तीन जनामध्ये दार्जिलिङ, भारतका विवेक राईसँग उनको चिनजान भयो । मोबाइल नम्बर साटासाट भयो । घर फर्केकै दिन फोन संवाद सुरु भइहाल्यो । विवेकले उनलाई मन पराएको र माने अहिल्यै बिहे गर्ने भनेर प्रस्ताव राखे । वन्दनाको मन चुलबुल भयो । विवेकले विवाह गरेर दार्जिलिङ लाने बताउँदै पढाइदिने र सुखमा राख्ने सपना देखाए । अन्ततः वन्दना भागिबिहे गर्न तयार भइन् ।

२९ गते विवेक उनलाई लिन आए । उनीहरू फिदिमबाट पशुपतिनगर हँुदै दार्जिलिङ जाँदै थिए । नाकामा प्रहरीले विवेकलाई सोधपुछ ग¥यो । उनले शङ्कास्पद व्यवहार देखाएपछि प्रहरी निष्कर्षमा पुग्यो, बिहेको लोभमा बेचबिखन गर्ने योजना हो । विवेक पक्राउ परे । वन्दना घर फर्किइन् । प्रहरीले निगरानी र सरकारी तथा गैरसरकारी कार्यालय÷संस्थाले जनचेतनामूलक कार्यक्रम सञ्चालन गरिरहेको भए पनि अस्मिता, सुरक्षा र वन्दना जस्ता किशोरी÷युवती दलालको फन्दामा परिरहेकै छन् ।

जिल्ला प्रहरी कार्यालय इलामका अनुसार २०६५÷०६६ देखि हालसम्म मानव बेचबिखनका २३ वटा घटना दर्ता भएका छन् । जसमा १६ बालिका र सात महिला पीडित छन् । प्रहरीका अनुसार पीडित बालिकाको उमेर १२ देखि १८ वर्ष देखिन्छ भने महिलाको उमेर २० देखि ३० वर्ष । मानव बेचबिखनका घटना २०७१÷०७२ र २०७२÷०७३ मा तीन–तीन वटा दर्ता भएका थिए । आर्थिक वर्ष २०७५÷०७६ मा भने छ वटा दर्ता भएका छन् ।

प्रहरीका अनुसार यी २३ घटनामा १८ पुरुष र १२ महिला पक्राउ परेका छन् । जसमध्ये अधिकतर पीडक पीडितका आफन्त र चिनेजानेकै देखिन्छन् । ‘३० पीडकमध्ये दुई जनाबाहेक सबै इलामका हुन्,’ जिप्रका इलामकी सइ मिलनकुमारी राईले भनिन् । राईका अनुसार अधिकतर पीडित कमजोर आर्थिक अवस्थाका छन् ।

भारतीय सीमावर्ती सूर्योदय नगरपालिकाकी उपप्रमुख दुर्गादेवी भट्टराईले अरूलाई छिट्टै विश्वास गरिहाल्ने बानीका कारण किशोरी÷युवती फस्ने गरेको बताइन् । माइती नेपालका अध्यक्ष विश्वराम खड्का गरिबी, अशिक्षा लगायतका कारण ग्रामीण क्षेत्रका किशोरी÷युवती बेचबिखनको दुष्चक्रमा पर्ने गरेको बताउँछन् । ‘पारिवारिक मेलमिलाप नभएका, अभिभावकबाट माया नपाएका, पढाइ बीचैमा छाडेका किशोरी र युवतीलाई लक्ष्य गरेर दलालहरूले धन्दा चलाएको पाइन्छ,’ उनले भने । यसलाई नियन्त्रण गर्न गाउँ–गाउँमा जनचेतानामूलक कार्यक्रम चलाउनुपर्ने अध्यक्ष खड्काको धारणा छ । ‘किशोरीले परिवारमा अभिभावकसँग खुलेर कुरा राख्ने वातावरण तयार हुन सके जोखिम धेरै कम हुन्छ,’ उनले भने ।

न्यायमा उल्झन

बेचबिखनबाट जसोतसो जोगिएका र उद्धार गरिएका किशोरी÷युवतीले सामाजिक पुनःस्थापना र न्याय प्राप्तिका लागि गरेको सङ्घर्षको कथा छुट्टै छ । अस्मिताले २०७५ भदौ १६ मा किसन बराइली र शिवमाया सेन्चुरीविरुद्ध प्रहरीमा जाहेरी दिइन् । प्रहरीले दुवैमाथि मानव बेचबिखन तथा ओसारपसार र जबर्जस्ती करणीको मुद्दा चलायो । किसन फरार भए । जिल्ला अदालत इलामले २०७५ चैत १४ गते आरोप प्रमाणित हुन नसकेको ठहर गर्दै शिवमायालाई सफाइ दियो । फरार किसनको हकमा भने मुद्दा तामेलीमा राखियो ।

अर्कोतिर छोरालाई कसरी हुर्काउने, पढाउने भन्ने चिन्ताले अस्मिता पिरोलिएकी छन् । परिवारको आर्थिक अवस्था यसै कमजोर छ । अस्मिताको पछिल्लो अवस्था नियालिरहेकी स्थानीय स्वास्थ्य स्वयंसेविका सीता पौडेलले भनिन्, ‘अदालतबाट न्यायसमेत नपाएपछि उनी मानसिक रूपले पनि कमजोर बनेकी छन् । एक्लै बस्न मन पराउँछिन् । थोरै बोल्छिन् ।’ माई नगरपालिका १० का वडाध्यक्ष मनबहादुर बस्नेतले अस्मितालाई राहत दिलाउने उपायको खोजीमा रहेको बताए । उनले भने, ‘यिनको गल्ती छैन, पाउनुपर्ने न्याय पाइनन् । सहयोगका लागि बाटो खोज्दै छौँ ।’

अस्मिताले भने आफू वैदेशिक रोजगारीमा गएर भए पनि छोरालाई राम्ररी हुर्काउने बताइन् । ‘छोराको भविष्यका लागि केही नगरी भएकै छैन,’ उनले भनिन् । उनले न्यायको आस पनि मारिहालेकी छैनन् । सुरक्षाले २०७३ जेठ २५ मा मन्जेशकुमार दासविरुद्ध जिल्ला अदालत इलाममा मुद्दा दर्ता गरेकी थिइन् । अदालतले मानव बेचबिखन तथा ओसारपसार र जबर्जस्ती करणीको अभियोगमा दाबी नपुग्ने भन्दै २०७३ भदौ २७ गते मन्जेशलाई सफाइ दियो । सुरक्षाले उच्च अदालत विराटनगरको इलाम इजलासमा पुनरावेदन दिइन् । उच्च अदालतले जिल्लाकै आदेश सदर गरिदियो ।

अरूको फरक नजरका कारण सुरक्षाले गाउँमा बस्नसमेत अप्ठेरो महसुस गरिन् । माइती नेपालको पशुपतिनगरस्थित आवधिक गृहमा बसेर लहैलहैमा लाग्दा कसरी बेचबिखनमा परिन्छ भनेर अरूलाई सम्झाउन बुझाउन सक्रिय भइन् । यस्तै विषयमा नाटक खेलिन् । अहिले उनको सामाजिक परिचय बदलिएको छ ।

पाँचथरकी बन्दनाले पनि विवेक राई र गाडीमै रहेका अर्का यात्रु दलवीर मुखियाविरुद्ध प्रहरीमा जाहेरी दिइन् । २०७५ भदौ २९ गते प्रहरीले दुवैलाई पक्राउ ग¥यो । इलाम जिल्ला अदालतले विदेशी नागरिकसँग दुई दिनमै प्रेम नबस्ने ठहर गर्दै विवेकलाई दोषी करार ग¥यो । युवतीलाई होटलमा काम लगाई श्रम शोषण गर्ने उद्देश्य रहेको पुष्टि गर्दै राईका नाममा मानव बेचबिखन तथा ओसारपसार नियन्त्रण ऐन, २०६४ को दफा १५ (१) (च) बमोजिम कसुर ठहर ग¥यो । अदालतले २०७६ भदौ १९ मा गरेको फैसलामा मुलुकी कार्यविधि संहिता २०७४ को दफा १३१ बमोजिम पीडितलाई ५० हजार क्षतिपूर्ति दिने र विवेकले एक वर्ष छ महिना कैद भुक्तान गर्नुपर्ने उल्लेख छ । अदालतले बेचबिखनमा सहयोगी भूमिका खेलेको भन्दै दलवीरलाई नौ महिना कैद हुने ठह¥यो । अधिवक्ता याम लिम्बूका अनुसार क्षतिपूर्ति अदालतमा दाखिला भए पनि पीडितको हातमा परेको छैन ।

अदालतको फैसलापछि वन्दनाको जीवनमा नयाँ चरण सुरु भएको छ । उनले एक युवकसँग विवाह गरेकी छन् । ‘मैले त्यो घटनाबाट ठूलो पाठ सिकेँ,’ उनले भनिन्, ‘कसैले देखाएको प्रलोभनमा परेर छिटो निर्णय लिन नहुने रहेछ ।’ अधिवक्ता लिम्बूको बुझाइमा प्रमाणको भार पीडितले नै बोक्नुपर्ने व्यवस्थाका कारण मानव बेचबिखनमा परेका ग्रामीण भेगका निरक्षर र कमजोर आर्थिक हैसियतका पीडित न्यायबाट विमुख भइरहेका छन् । उनका अनुसार पीडितले प्रहरी र अदालतमा दिने बयानमा एकरूपता नभएर पनि पीडक पक्षले फाइदा उठाउने गरेको देखिन्छ ।

मानव बेचबिखन तथा ओसारपसार (नियन्त्रण) ऐन, २०६४ को दफा १३ (१) मा पीडितलाई शारीरिक वा मानसिक उपचार गराउन, सामाजिक रूपमा पुनःस्थापना गर्न र पारिवारिक पुनर्मिलन गराउन नेपाल सरकारले पुनःस्थापना केन्द्र स्थापना गर्नुपर्ने भनिएको छ । तर यसको कार्यान्वयन भएको छैन । यही ऐनको दफा १७ (१) मा अदालतले कसुरदारलाई भएको जरिवानाको ५० प्रतिशत बराबरको रकममा नघट्ने गरी निजबाट पीडितलाई उचित क्षतिपूर्ति भराइदिनुपर्ने व्यवस्था छ । कसुरदारको न्यून आर्थिक हैसियत भए पुनःस्थापना कोषबाट पीडितलाई क्षतिपूर्ति भराउनुपर्ने भनिएको छ । जिल्ला अदालत इलामका से्रस्तेदार निरज पोखरेलले नियमावली बनिनसकेकाले पुनःस्थापना कोष नै खडा नभएको जानकारी दिए । अधिवक्ता लिम्बू भने ऐनमा व्यवस्था भएको क्षतिपूर्ति भरणको व्यवस्था पनि पर्याप्त नरहेको बताउँछन् ।

मानव बेचबिखनमा परेकाहरूलाई उद्धारपछि साथ, सहयोग र सान्तवनाको खाँचो पर्छ । तर बेचबिखनमा परेको भन्नासाथ समाजले गलत ढङ्गले हेरिदिने र कुरा काट्ने प्रवृत्ति रहेको महेन्द्र रत्न बहुमुखी क्याम्पस इलामका उपप्राध्यापक तथा समाजशास्त्री सन्तोष पराजुलीले बताए । ‘यसले पीडितलाई सधैँ अप्ठ्यारोमा पारिराख्छ । त्यसैले पीडितहरू समाजबाट भरसक टाढै रहन खोज्छन्,’ उनले भने ।